1. Đạo hàm là gì – hiểu đúng trước khi học thuộc
Đạo hàm của hàm số $y=f(x)$ tại điểm $x_0$ là giới hạn (nếu tồn tại và hữu hạn)
$$f'(x_0)=\lim_{x\to x_0}\dfrac{f(x)-f(x_0)}{x-x_0}.$$
Về ý nghĩa, $f'(x_0)$ là hệ số góc của tiếp tuyến với đồ thị tại điểm có hoành độ $x_0$, và trong vật lí là vận tốc tức thời khi $f$ là quãng đường theo thời gian. Hiểu ý nghĩa này giúp các em nhớ lâu hơn rất nhiều so với chỉ học thuộc bảng.
2. Bảng đạo hàm các hàm số cơ bản
| Hàm số | Đạo hàm | Hàm hợp $u=u(x)$ |
|---|---|---|
| $y=c$ (hằng số) | $y'=0$ | — |
| $y=x^n$ | $y'=nx^{n-1}$ | $(u^n)'=nu^{n-1}\cdot u'$ |
| $y=\sqrt{x}$ | $y'=\dfrac{1}{2\sqrt{x}}$ | $(\sqrt{u})'=\dfrac{u'}{2\sqrt{u}}$ |
| $y=\dfrac{1}{x}$ | $y'=-\dfrac{1}{x^2}$ | $\left(\dfrac{1}{u}\right)'=-\dfrac{u'}{u^2}$ |
| $y=\sin x$ | $y'=\cos x$ | $(\sin u)'=u'\cos u$ |
| $y=\cos x$ | $y'=-\sin x$ | $(\cos u)'=-u'\sin u$ |
| $y=\tan x$ | $y'=\dfrac{1}{\cos^2 x}$ | $(\tan u)'=\dfrac{u'}{\cos^2 u}$ |
| $y=\cot x$ | $y'=-\dfrac{1}{\sin^2 x}$ | $(\cot u)'=-\dfrac{u'}{\sin^2 u}$ |
| $y=e^x$ | $y'=e^x$ | $(e^u)'=u'e^u$ |
| $y=a^x$ | $y'=a^x\ln a$ | $(a^u)'=u'a^u\ln a$ |
| $y=\ln x$ | $y'=\dfrac{1}{x}$ | $(\ln u)'=\dfrac{u'}{u}$ |
| $y=\log_a x$ | $y'=\dfrac{1}{x\ln a}$ | $(\log_a u)'=\dfrac{u'}{u\ln a}$ |
3. Các quy tắc tính đạo hàm
- Tổng, hiệu: $(u\pm v)'=u'\pm v'$.
- Tích: $(uv)'=u'v+uv'$; đặc biệt $(ku)'=ku'$.
- Thương: $\left(\dfrac{u}{v}\right)'=\dfrac{u'v-uv'}{v^2}$ với $v\ne 0$.
- Hàm phân thức bậc nhất: $\left(\dfrac{ax+b}{cx+d}\right)'=\dfrac{ad-bc}{(cx+d)^2}$ – công thức “chéo” dùng rất nhiều trong trắc nghiệm.
4. Ví dụ giải chi tiết
Ví dụ 1. Tính đạo hàm của $y=(2x^2-3x+1)^5$.
Bước 1: Đặt $u=2x^2-3x+1$ thì $u'=4x-3$.
Bước 2: Áp dụng $(u^5)'=5u^4\cdot u'$.
Kết luận: $y'=5(4x-3)(2x^2-3x+1)^4$.
Ví dụ 2. Tính đạo hàm của $y=\sin^2 3x$.
Bước 1: Viết $y=(\sin 3x)^2$, đây là hàm hợp hai lớp.
Bước 2: $y'=2\sin 3x\cdot(\sin 3x)'=2\sin 3x\cdot 3\cos 3x$.
Kết luận: $y'=6\sin 3x\cos 3x=3\sin 6x$.
Ví dụ 3. Tính đạo hàm của $y=\dfrac{2x+1}{x-3}$.
Bước 1: Ở đây $a=2,\ b=1,\ c=1,\ d=-3$.
Bước 2: $ad-bc=2\cdot(-3)-1\cdot 1=-7$.
Kết luận: $y'=\dfrac{-7}{(x-3)^2}$.
Ví dụ 4. Viết phương trình tiếp tuyến của $y=x^3-3x$ tại điểm có hoành độ $x_0=2$.
Bước 1: $y'=3x^2-3$ nên $k=y'(2)=9$.
Bước 2: $y_0=y(2)=8-6=2$.
Kết luận: tiếp tuyến $y=9(x-2)+2$, tức $y=9x-16$.
5. Ba lỗi sai thường gặp
- Quên nhân $u'$ khi đạo hàm hàm hợp, ví dụ viết $(\sin 3x)'=\cos 3x$ (đúng phải là $3\cos 3x$).
- Nhầm dấu: $(\cos x)'=-\sin x$ và $(\cot x)'=-\dfrac{1}{\sin^2 x}$ đều có dấu trừ.
- Dùng công thức thương sai thứ tự: tử số là $u'v-uv'$, không phải $uv'-u'v$.
Câu hỏi thường gặp
Đạo hàm học ở lớp mấy?
Theo chương trình mới, đạo hàm được học ở lớp 11 (Chương Đạo hàm, SGK Kết nối tri thức) và được dùng xuyên suốt lớp 12 để khảo sát hàm số.
Có cần học thuộc toàn bộ bảng đạo hàm không?
Các em chỉ cần nhớ chắc cột đạo hàm của hàm cơ bản; cột hàm hợp suy ra bằng cách thay x bởi u rồi nhân thêm u'.
Công thức đạo hàm nào hay ra trong đề thi tốt nghiệp?
Đạo hàm đa thức, phân thức bậc nhất trên bậc nhất, hàm mũ – logarit và hàm hợp là nhóm xuất hiện nhiều nhất trong phần khảo sát hàm số và bài toán thực tế.
Làm đề online có chấm điểm tức thì, lời giải chi tiết từng bước và báo cáo năng lực theo từng mảng kiến thức – hoàn toàn miễn phí.
