1. Bảng công thức so sánh
| Cấp số cộng (công sai $d$) | Cấp số nhân (công bội $q$) | |
|---|---|---|
| Định nghĩa | $u_{n+1}=u_n+d$ | $u_{n+1}=u_n\cdot q$ |
| Số hạng tổng quát | $u_n=u_1+(n-1)d$ | $u_n=u_1q^{n-1}$ |
| Tính chất 3 số liên tiếp | $u_k=\dfrac{u_{k-1}+u_{k+1}}{2}$ | $u_k^2=u_{k-1}u_{k+1}$ |
| Tổng $n$ số hạng đầu | $S_n=\dfrac{n(u_1+u_n)}{2}=nu_1+\dfrac{n(n-1)}{2}d$ | $S_n=u_1\dfrac{q^n-1}{q-1}$ ($q\ne 1$) |
2. Dạng 1 – Nhận biết cấp số
Xét hiệu $u_{n+1}-u_n$ (với cấp số cộng) hoặc thương $\dfrac{u_{n+1}}{u_n}$ (với cấp số nhân). Nếu kết quả là hằng số không phụ thuộc $n$ thì dãy là cấp số tương ứng.
Ví dụ: $u_n=3n-2$ có $u_{n+1}-u_n=3$ nên là cấp số cộng với $d=3$; còn $u_n=n^2$ có $u_{n+1}-u_n=2n+1$ thay đổi nên không phải.
3. Dạng 2 – Tìm $u_1$, $d$ hoặc $q$ từ hai điều kiện
Ví dụ: Cấp số cộng có $u_3=7$, $u_7=19$. Tìm $u_1$ và $d$.
Bước 1: $u_7-u_3=4d=12$ nên $d=3$.
Bước 2: $u_1=u_3-2d=7-6=1$.
Kết luận: $u_1=1$, $d=3$.
4. Dạng 3 – Số $a$ là số hạng thứ mấy?
Giải phương trình $u_n=a$ tìm $n$. Nếu $n$ không là số nguyên dương thì $a$ không thuộc dãy – đây là bẫy hay gặp trong câu đúng sai.
Ví dụ: Cấp số nhân $u_1=3$, $q=2$. Số $768$ là số hạng thứ mấy? Ta có $3\cdot 2^{n-1}=768$ nên $2^{n-1}=256=2^8$, suy ra $n=9$.
5. Dạng 4 – Tính tổng
Ví dụ: Tính $S=2+6+18+\dots+2\cdot 3^{9}$.
Bước 1: Đây là cấp số nhân $u_1=2$, $q=3$, có $10$ số hạng (từ $3^0$ đến $3^9$).
Bước 2: $S_{10}=2\cdot\dfrac{3^{10}-1}{3-1}=3^{10}-1=59048$.
Kết luận: $S=59048$.
6. Dạng 5 – Bài toán thực tế
Ví dụ: Một người có lương năm đầu $120$ triệu đồng, mỗi năm sau tăng $8\%$ so với năm trước. Tổng lương sau $12$ năm là bao nhiêu?
Bước 1: Lương các năm lập thành cấp số nhân $u_1=120$, $q=1{,}08$.
Bước 2: $S_{12}=120\cdot\dfrac{1{,}08^{12}-1}{0{,}08}\approx 2277$ (triệu đồng).
Kết luận: khoảng $2277$ triệu đồng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt cấp số cộng và cấp số nhân trong bài thực tế?
Nếu mỗi lần thay đổi thêm (bớt) một lượng cố định thì là cấp số cộng; nếu thay đổi theo tỉ lệ phần trăm thì là cấp số nhân.
Công thức tổng cấp số nhân khi q = 1 là gì?
Khi q = 1 mọi số hạng bằng nhau nên S_n = n·u_1.
Cấp số cộng, cấp số nhân thuộc chương nào?
Thuộc chương Dãy số – Cấp số cộng – Cấp số nhân, Toán 11 tập một, bộ Kết nối tri thức.
Làm đề online có chấm điểm tức thì, lời giải chi tiết từng bước và báo cáo năng lực theo từng mảng kiến thức – hoàn toàn miễn phí.
